Γράφει ο Αλέξανδρος Ζερβάκης

Γυναικολόγος Αναπαραγωγής-Μαιευτήρας  

 

Οι σύγχρονες Ελληνίδες αναβάλλουν ολοένα και περισσότερο την απόφαση για απόκτηση παιδιού, με  κυριότερο λόγο την ασταθή προσωπική τους ζωή, την απουσία ή ύπαρξη μη «κατάλληλου» συντρόφου, τις αυξημένες επαγγελματικές υποχρεώσεις τους και τη δύσκολη οικονομική τους κατάσταση.

Τα δημογραφικά στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Αρχής αποκαλύπτουν ότι ενώ το 2005 το 52% των μωρών που γεννήθηκαν στη χώρα μας προήλθαν από μητέρες ηλικίας 30 ετών και πάνω (55.953 από τις συνολικά 107.545 γεννήσεις), το 2013 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν σχεδόν 64% (60.165 από τις συνολικά 94.134 γεννήσεις). Στο ίδιο διάστημα, παρατηρήθηκε αύξηση των γεννήσεων κατά 61% από γυναίκες ηλικίας πάνω από 40 ετών (από 3.122 το 2005 σε 5.035 το 2013).

Βελτίωση ή εναλλακτική λύση στο πρόβλημα αυτό προσφέρει η  κρυοσυντήρηση ή κατάψυξη ωαρίων, που αποτελεί τη μέθοδο συλλογής ωαρίων από τις ωοθήκες δια αναρροφήσεως και τη φύλαξη τους για μελλοντική χρήση.

Είναι γνωστό πως η γονιμότητα φθίνει με το πέρασμα των χρόνων εξαιτίας της φυσιολογικής γήρανσης των ωοθηκών και των ωαρίων που περιέχουν . Σε αντίθεση με τους άνδρες που παράγουν σπερματοζωάρια καθ όλη τη διάρκεια της ζωής τους, οι γυναίκες γεννιούνται με συγκεκριμένη ποσότητα αρχέγονων ωαρίων τα οποία μειώνονται με τα έτη μέχρι τελικής εξαντλήσεως τους (η έως τώρα υπάρχουσα θεωρία).

Στην 20η εβδομάδα ενός θήλεος εμβρύου (όταν βρίσκεται ακόμη στην κοιλιά της μητέρας του δηλαδή) υπάρχουν περί τα 7.000.000 ωοκύτταρα ενώ κατά τη γέννηση ο αριθμός τους έχει ήδη πέσει στα 1,2-2.000.000. Όταν το κοριτσάκι αυτό μπει στην εφηβεία θα έχουν απομείνει γύρω στα 350-450.000 ωοθυλάκια και κάθε μήνα εφεξής για κάθε ένα κυρίαρχο ωοθυλάκιο που θα είναι έτοιμο για πιθανή γονιμοποίηση 1000-1800 περίπου θα οδηγούνται σε απόπτωση δια της μεθόδου της ατρησίας. Υπολογίζεται πως στην ηλικία των 40 τα αποθέματα είναι κάτω από 10% του αρχικού ποσού. Εκτός από την ποσότητα επηρεάζεται αρνητικά και η ποιότητα με την ηλικία. Τα ωάρια γερνούν αναλόγως και το γενετικό υλικό που φέρουν μπορεί να υποστεί αλλοιώσεις με αποτέλεσμα οι προχωρημένης ηλικίας γυναίκες να έχουν αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση συγγενών ανωμαλιών –διαμαρτιών του εμβρύου (π.χ. σύνδρομο Down) και αποβολών. Σε αντίθεση με τα ωάρια και τις ωοθήκες, η μήτρα δεν αλλοιώνεται αντίστοιχα στο χρόνο και δύναται να φιλοξενήσει κύημα ακόμα και σε αρκετά μεγάλη ηλικία (6η, 7η δεκαετία ζωής).

Η κρυοσυντήρηση έχει ως στόχο να ‘παγώσει’ τον χρόνο και να αποφευχθούν οι συνέπειες της φυσιολογικά εξελισσόμενης φθοράς των γονάδων της γυναίκας με στόχο να περιορίσει στο ελάχιστο την ανάγκη για γονιμοποίηση με δωρεά ωαρίων, αφού οι γυναίκες που έχουν κάνει κρυοσυντήρηση σε νεαρή ηλικία θα μπορούν να τεκνοποιήσουν με δικό τους γενετικό υλικό. Μια γυναίκα για παράδειγμα 30 ετών που υποβάλλεται σε κατάψυξη ωαρίων και αποφασίσει να τα αποψύξει δέκα χρόνια μετά, θα έχει πολύ μεγάλες πιθανότητες γονιμοποίησης και επίτευξης εγκυμοσύνης διότι η ποιότητα τους θα αντιστοιχεί σε ωάρια γυναίκας 30 ετών και όχι 40χρονης.

Σκοπός του παρόντος γνωστικού εγχειριδίου είναι να ενημερωθούν οι νεαρές γυναίκες λεπτομερώς  και επιστημονικώς τεκμηριωμένα για όλα τα σύγχρονα δεδομένα  ώστε να διευκολυνθούν στις όποιες αποφάσεις τους. Είναι λυπηρό στην εποχή του διαδικτύου και της ενημέρωσης να έρχονται έντρομες γυναίκες, υψηλού συνήθως κοινωνικοοικονομικού επιπέδου και να έχουν χάσει το τραίνο της  γονιμότητας λόγω κακού προγραμματισμού και ελλιπούς πληροφόρησης.

Οι απορίες που θα θελα να απαντηθούν είναι οι ακόλουθες και για ευκολότερη κατανόηση τίθενται υπό τη μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων:

Ερώτηση 1: Ποιες γυναίκες είναι υποψήφιες-κατάλληλες για κατάψυξη ωαρίων;

Οι γυναίκες που οδηγούνται σε κρυοσυντήρηση ωαρίων χωρίζονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες:

Α) Για κοινωνικούς λόγους. Οι γυναίκες που επιθυμούν να κάνουν οικογένεια αλλά δεν υπάρχει σύντροφος ή σταθερή σχέση με προοπτική δημιουργίας οικογένειας  στην παρούσα χρονική στιγμή όπως και οι γυναίκες που για διάφορους λόγους θέλουν να αναβάλουν την τεκνοποίηση ( σπουδές, επαγγελματική αβεβαιότητα, καριέρα, οικονομικές δυσκολίες, ψυχολογικά δεν νοιώθουν έτοιμες ,μελλοντική επιθυμία για τεκνοποίηση κ.λ.π.)

Οι κοινωνικοί λόγοι αποτελούν-με μεγάλη διαφορά- την πιο συχνή αιτία κρυοσυντήρησης ωαρίων στο Δυτικό κόσμο.

Β) Για ιατρικούς λόγους:

– Γυναίκες που διαγιγνώσκονται με διάφορες μορφές κακοήθειας και λόγω πιθανής χημειοθεραπείας (ΧΜΘ) ή/και ακτινοθεραπείας (ΑΚΘ) υπάρχει σαφής κίνδυνος για ωοθηκική βλάβη- υπογονιμότητα. Συνεπώς, εφόσον λάβουμε την έγκριση του ογκολόγου, προχωράμε σε ταχεία κατάψυξη ωαρίων για μελλοντική χρήση μετά το πέρας της θεραπείας.

– Γυναίκες με αυξημένο κίνδυνο να μπουν πρόωρα σε εμμηνόπαυση. Τέτοιες περιπτώσεις αποτελούν γυναίκες:

1) Με γονιδιακά-χρωμοσωμικά νοσήματα που προκαλούν πρόωρη εμμηνόπαυση,                                                                                                             2) Με ιστορικό πρόωρης εμμηνόπαυσης στην οικογένεια (μητέρα, γιαγιά, θεία, αδερφή).

– Γυναίκες που φέρουν γονίδια που σχετίζονται με πολύ υψηλό κίνδυνο για ανάπτυξη κακοήθειας ( BRCA1, BRCA2) και αυξημένη πιθανότητα για αφαίρεση πρόωρα των ωοθηκών τους.

– Γυναίκες που έχουν υποβληθεί σε αφαίρεση της μίας ωοθήκης σε νεαρή ηλικία για καλοήθεις νόσους ( κύστεις, τερατώματα, συστροφές ωοθήκης).

– Σε κάποιες περιπτώσεις που μετά την ωοληψία στη γυναίκα, ο άνδρας δεν καταφέρει να συλλέξει δείγμα σπέρματος ή  σε περιπτώσεις όπου λόγω αυστηρών θρησκευτικών «κανόνων»  δεν επιτρέπεται η κατάψυξη εμβρύων.

2) Τι διαδικασία ακολουθείται στην κρυοσυντήρηση ωαρίων;       

Ακολουθείται όμοια διαδικασία με την κλασική εξωσωματική απλά σταματάει στο στάδιο της ωοληψίας, δεν γίνεται γονιμοποίηση και εμβρυομεταφορά, άμεσα. Υπάρχουν αρκετά πρωτόκολλα διέγερσης που δύναται να χρησιμοποιηθούν και ο αρμόδιος ειδικός ιατρός επιλέγει εξατομικευμένα το κατάλληλο για κάθε περίπτωση, βασιζόμενος σε μια σειρά από παράγοντες όπως ιστορικό, γυναικολογική εξέταση, εργαστηριακά και υπερηχογραφικά δεδομένα,ωοθηκική εφεδρεία, ηλικία, ανάγκη ή όχι επείγουσας διαδικασίας.

Μόλις τα ωοθυλάκια αποκτήσουν σωστό μέγεθος τελείται ωοληψία υπό υπερηχογραφικό έλεγχο και αμέσως μετά η κρυοσυντήρηση τους.

‘Όταν η γυναίκα αποφασίσει πως επιθυμεί κύηση ακολουθεί η απόψυξη τους, η γονιμοποίηση με το σπέρμα συντρόφου ή δότη και η τοποθέτηση του/των εμβρύων στη μήτρα.

3) Ποια είναι η καλύτερη ηλικία για να γίνει;                                                              

Δεν υπάρχει συγκεκριμένη απάντηση καθώς υπάρχουν πολλοί υποκειμενικοί  λόγοι που επηρεάζουν τις αποφάσεις. Η ποιότητα – άρα και η ανταπόκριση στη διαδικασία- των ωοθηκών διαφέρει ακόμα και στις γυναίκες ίδιας ηλικίας. Κάθε γυναικολόγος, ακόμα και μη ειδικός σε θέματα γονιμότητας, οφείλει να ελέγχει τις νεαρές ασθενείς του, να παίρνει ένα πλήρες ιστορικό και όταν ανιχνεύει σημάδια ύποπτα για ελαττωμένη γονιμότητα να διενεργεί περαιτέρω έλεγχο και σε περίπτωση που επιβεβαιωθεί η πιθανή ανησυχία να παραπέμπει έγκαιρα σε ειδικό.

Η πιο συνηθισμένη ηλικία για κρυοσυντήρηση έχει παρατηρηθεί να είναι μεταξύ 30-35 ετών. Από βιολογικής άποψης, όσο νωρίτερα γίνει, τόσο καλύτερα θα ναι τα αποτελέσματα.

4) Είναι ασφαλής διαδικασία για τις γυναίκες και τα παιδιά που θα προκύψουν από τα κρυοσυντηρημένα ωάρια;    

Θεωρείται ως ιδιαιτέρως ασφαλής μέθοδος παρότι στην ιατρική δεν υπάρχει καμία επεμβατική πράξη που να είναι άμοιρη έστω και ελάχιστου κινδύνου ή επιπλοκών. Τα φάρμακα διέγερσης είναι εύκολα ανεκτά και το σύνδρομο υπερδιέγερσης ιδιαιτέρως σπάνιο, < 1,5%. Ο κίνδυνος για σοβαρή αιμορραγία υπολογίζεται σε λιγότερο από 1:2500 περιπτώσεις, για φλεγμονή < 1:500 και από τη μέθη (ήπια μορφή αναισθησίας) κάτω από 1: 10.000. 

Αν και νέα σχετικά μέθοδος , έως σήμερα πάρα πολλά παιδιά έχουν γεννηθεί με τη χρήση των κατεψυγμένων ωαρίων και βάσει πληθώρας δημοσιευμένων έγκριτων μελετών , δεν υπάρχει διαφορά ως προς τον κίνδυνο εμφάνισης ανωμαλιών συγκριτικά με τα νεογνά που γεννιούνται με την κλασσική διαδικασία εξωσωματικής.        

5)Υπάρχουν πολλές μέθοδοι κρυοσυντήρησης ωαρίων ; Εφαρμόζονται στην Ελλάδα; Ποιά έχει καλύτερα αποτελέσματα;   

Υπάρχουν δύο τρόποι κρυοσυντήρησης ωαρίων, τεχνικές που ισχύουν και για τα έμβρυα. Η παλαιότερη μέθοδος της αργής κατάψυξης (slow freezing) και η πιο σύγχρονη τεχνική , της υαλοποίησης ( vitrification). Η μέθοδος της υαλοποίησης αποτρέπει τη δημιουργία ενδοκυττάριων κρυστάλλων γεγονός που αυξάνει εντυπωσιακά τα ποσοστά των ωαρίων που επιβιώνουν της διαδικασίας κατάψυξης- απόψυξης (82-90%) συγκριτικά με το 65% περίπου με βάση την παλαιά τεχνική. Καθίστανται λοιπόν συγκρίσιμα με τα ποσοστά επιτυχίας με τις εξωσωματικές απο κύκλους με «φρέσκα» ωάρια. Υπολογίζοντας διεθνείς μελέτες τα ποσοστά κυήσεων ανέρχονται σε 36-62% σχετιζόμενα βεβαίως με την ηλικία της γυναίκας τη στιγμή της κρυοσυντήρησης (και όχι τη στιγμή της απόψυξης- εμβρυομεταφοράς ) που αποτελεί μέγιστο προγνωστικό παράγοντα. Όσο νεότερη, τόσο καλύτερα τα αποτελέσματα. Στην Ελλάδα, όπου σε παγκόσμια κλίμακα βρίσκεται σε πολύ υψηλό επίπεδο στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, εφαρμόζεται η μέθοδος της υαλοποίησης σε πολλές μονάδες, όπως και στη δική μας.  

6) Υπάρχει ηλικιακό όριο στην Ελλάδα για να κάνει μια γυναίκα κατάψυξη ωαρίων; Πόσα χρόνια μπορούν να διατηρηθούν και τι χρονικό περιθώριο υπάρχει για μελλοντική χρήση;

Η διαδικασία είναι καθόλα νόμιμη και διέπεται από το νόμο 3305/2005.Όπως προαναφέρθηκε ανωτέρω, όσο νωρίτερα γίνει τόσο καλύτερα θα είναι τα αποτελέσματα σε μέλλουσα χρήση. Τα κρυοσυντηρημένα ωάρια επιτρέπεται να διατηρηθούν για πέντε χρόνια με δυνατότητα επέκτασης για άλλα πέντε, συνολικά δέκα δηλαδή. Η απόψυξη και χρήση τους μπορεί να γίνει έως την ηλικία των 50 ετών της γυναίκας, όριο που ετέθη τόσο για βιολογικούς όσο και ηθικούς λόγους.     

Η κρυοσυντήρηση ωαρίων συνεπώς είναι μια εξαιρετικά ασφαλής και αξιόπιστη μέθοδος με σπάνια εμφανιζόμενες επιπλοκές η οποία δίνει τη δυνατότητα στις γυναίκες να τεκνοποιήσουν με το δικό τους γενετικό υλικό και να περιοριστεί όσο γίνεται η ανάγκη για αναζήτηση δωρεάς ωαρίων.    

 

 

 

 

 

Αλέξανδρος Ν. Ζερβάκης ΜD,MSc

Γυναικολόγος Αναπαραγωγής-Μαιευτήρας  

Crete Fertility Center,

Μίνωος 59, Ηράκλειο

2816007636, alexzervakis5@gmail.com