Οι μέθοδοι της τεχνητής γονιμοποίησης  αποτελούν ιατρική θεραπευτική παρέμβαση , στο μέτρο που σκοπός της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης  Αναπαραγωγής (Ι.Υ.Α.) είναι η πρακτική υποστήριξη της θέλησης των συζύγων/συντρόφων/μοναχικής γυναίκας να αποκτήσουν παιδί και όχι η θεραπεία ενός προβλήματος υγείας με τη στενή του όρου έννοια.

Οι ιατροί καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε διάφορες μεθόδους, ανάλογα με το διαπιστούμενο κάθε φορά πρόβλημα, ούτως ώστε να εφαρμοστεί εκείνη από τις μεθόδους που μπορεί να οδηγήσει στα καλύτερα αποτελέσματα.  Σήμερα, εφαρμόζονται οι παρακάτω ιατρικές μέθοδοι υποβοηθούμενης αναπαραγωγής:

α) Μέθοδοι αμιγούς υποβοήθησης της αναπαραγωγής:

  1. i) Εξωσωματική γονιμοποίηση
  2. ii) Ενδοσαλπιγγική μεταφορά γαμετών ( Gamete Intrafallopian Tranfer-GIFT).

iii) Ενδοσαλπιγγική μεταφορά ζυγωτών ( Zygote Intrafallopian Tranfer-ZIFT).

 Ενδοσαλπιγγική μεταφορά εμβρύων ( Tubal Embryo  Tranfer TET).

  1. iv) Δανεική μήτρα – παρένθετη μητρότητα.
  2. v) Υποβοηθούμενη γονιμοποίηση .

β) Πράξεις υποστηρικτικές των μεθόδων υποβοήθησης της αναπαραγωγής:

  1. i) Κρυοσυντήρηση γεννητικού υλικού και εμβρύων .
  2. ii) Δωρεά ωαρίων , σπερματοζωαρίων και εμβρύων.

Εφαρμογή Μεθόδων IYA.

Γενικές αρχές

Η ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή επιτρέπεται μόνο για να αντιμετωπίζεται η αδυναμία απόκτησης τέκνων με φυσικό τρόπο ή για να αποφεύγεται η μετάδοση στο τέκνο σοβαρής ασθένειας.

Οι μέθοδοι της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΙΥΑ) εφαρμόζονται με τρόπο που εξασφαλίζει τον σεβασμό της ελευθερίας του ατόμου και του δικαιώματος της προσωπικότητας και την ικανοποίηση της επιθυμίας για απόκτηση απογόνων, με βάση τα δεδομένα της ιατρικής και της βιολογίας καθώς και τις αρχές της βιοηθικής.

Κατά την εφαρμογή των παραπάνω μεθόδων πρέπει να λαμβάνεται κυρίως υπ’όψη το συμφέρον του παιδιού που θα γεννηθεί.

Εφαρμογή σε:  

Ζευγάρια

-Σε νόμιμο γάμο

-Σε συμβίωση

«Μοναχικές ” γυναίκες (χωρίς σύντροφο)

Για την εφαρμογή των μεθόδων ΙΥΑ λαμβάνεται υπόψη η ηλικία της γυναίκας.

Προϋποθέσεις Εφαρμογής

Οι μέθοδοι ΙΥΑ εφαρμόζονται σε ενήλικα πρόσωπα μέχρι την ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής νοείται το πεντηκοστό έτος.

Πριν από την υποβολή σε μεθόδους ΙΥΑ διενεργείται υποχρεωτικώς έλεγχος ιδίως για τους ιούς της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας (HIV-1, HIV-2), ηπατίτιδα B και C και σύφιλη.

Αν τα πρόσωπα που μετέχουν στην εφαρμογή των μεθόδων ΙΥΑ είναι οροθετικοί για το ιό HIV, απαιτείται, για την υποβολή σε μεθόδους ΙΥΑ, ειδική άδεια από την Εθνική Αρχή ΙΥΑ (Αρχή) του άρθρου 19.

Προϋποθέσεις Εφαρμογής : Ενημέρωση- Συναινέσεις

Τα πρόσωπα που επιθυμούν να προσφύγουν στις μεθόδους ΙΥΑ ενημερώνονται από το επιστημονικό προσωπικό των Μονάδων Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΜΙΥΑ), λεπτομερώς και με τρόπο κατανοητό , ως προς τη διαδικασία, τις εναλλακτικές λύσεις, τα αναμενόμενα αποτελέσματα και τους πιθανούς κινδύνους από την εφαρμογή των μεθόδων αυτών.

Η ενημέρωση αυτή καλύπτει επίσης τις κοινωνικές, ηθικές, νομικές και οικονομικές συνέπειες της εφαρμογής των μεθόδων ΙΥΑ.

 Η παροχή των παραπάνω πληροφοριών αποτελεί προϋπόθεση για τις έγγραφες συναινέσεις που προβλέπονται από τα άρθρα 1455 επ.ΑΚ  και τον παρόντα νόμο.

Η Αρχή καθορίζει τα απαραίτητα στοιχεία που περιλαμβάνονται στα έντυπα ενημέρωσης και εγγράφων συναινέσεων, τα οποία κατατίθενται στις ΜΥΙΑ και φυλάσσονται στον ιατρικό φάκελο.

Όπως προαναφέρθηκε, η Αρχή ετοίμασε υποδείγματα εντύπων ενημέρωσης και συναίνεσης για τις διάφορες μεθόδους, τα οποία χρησιμοποιούνται, αυτούσια ή με προσθήκες από τις περισσότερες Μονάδες ΙΥΑ.

Προϋποθέσεις Εφαρμογής : Αριθμός Μεταφερόμενων Γονιμοποιημένων Ωαρίων

Στην εξωσωματική γονιμοποίηση, ο αριθμός των γονιμοποιημένων ωαρίων που μεταφέρονται στην ενδομήτρια κοιλότητα ορίζεται ως εξής: σε γυναίκες ηλικίας μέχρι και σαράντα ετών έως τρία γονιμοποιημένα ωάρια και σε γυναίκες ηλικίας άνω των σαράντα ετών, έως τέσσερα γονιμοποιημένα ωάρια.

Με απόφαση της Αρχής καθορίζεται ο ακριβής αριθμός γονιμοποιημένων ωαρίων που μεταφέρονται σε επί μέρους ομάδες υποβοηθούμενων προσώπων, ανάλογα με την ηλικία και τις ιατρικές ενδείξεις.

Η ρύθμιση αυτή για τον αριθμό των γονιμοποιημένων ωαρίων που μεταφέρονται στη μήτρα φαίνεται γενικά να εφαρμόζεται, αν και υπάρχουν ενδείξεις ότι, σε κάποιες περιπτώσεις, μεταφέρεται μεγαλύτερος αριθμός για αύξηση της πιθανότητας επίτευξης εγκυμοσύνης. Επί πλέον, δυστυχώς, δεν εκδόθηκε η Απόφαση της Αρχής για καθορισμό του αριθμού σε επί μέρους ομάδες υποβοηθούμενων προσώπων.

Γενικές αρχές

Διάθεση γενετικού υλικού σε τρίτους

Α) Ωάρια και γονιμοποιημένα ωάρια

Β) σπερματοζωάρια

– Προϋποθέσεις  για τη διάθεση γενετικού υλικού σε τρίτους:

Απαγορεύεται η διάθεση γαμετών και γονιμοποιημένων ωαρίων με οποιοδήποτε αντάλλαγμα προς τον δότη.

Δεν συνιστά αντάλλαγμα ή καταβολή των δαπανών που είναι απαραίτητες για τη λήψη και την κρυοσυντήρηση των γαμετών, τις ιατρικές, εργαστηριακές και νοσηλευτικές δαπάνες, πριν, κατά και μετά τη λήψη των γαμετών.

Ιατρικές πληροφορίες που αφορούν τον δότη φυλάσσονται με απόλυτη μυστικότητα και σε κωδικοποιημένη μορφή στην Τράπεζα Κρυοσυντήρησης και στο εθνικό αρχείο δοτών και ληπτών.

Οι δότες υποβάλλονται υποχρεωτικώς σε κλινικό και εργαστηριακό έλεγχο, τον οποίο καθορίζει η Αρχή με απόφασή της και δεν γίνονται δεκτοί αν πάσχουν από κληρονομικά, γενετικά ή μεταδοτικά νοσήματα.

Η χρήση νωπού σπέρματος, που προέρχεται από δότη, δεν επιτρέπεται.

Η επιλογή του δότη, του οποίου οι γαμέτες θα χρησιμοποιηθούν σε κάθε κύκλο θεραπείας, γίνεται από τη ΜΙΥΑ.

Κατά την επιλογή των γαμετών λαμβάνονται ιδίως υπ’όψη η ομάδα αίματος στο σύστημα ΑΒΟ και Rhesus, καθώς και τα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά των ληπτών με τους οποίους θα δημιουργηθούν δεσμοί συγγενείας.

Τα τέκνα που προέρχονται από γαμέτες του ίδιου δότη δεν επιτρέπεται να υπερβαίνουν τα δέκα, εκτός εάν πρόκειται για γέννηση νέου τέκνου από ζεύγος το οποίο έχει ήδη αποκτήσει τέκνο από γαμέτες του εν λόγω δότη.

Με απόφαση της Αρχής μπορεί να καθορισθεί ο ακριβής αριθμός των τέκνων που προέρχονται από τον ίδιο δότη, ανάλογα με τον πληθυσμό συγκεκριμένης περιοχής και άλλες ειδικές συνθήκες.

Οι μέθοδοι ΙΥΑ εφαρμόζονται σε ενήλικα πρόσωπα μέχρι την ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής του υποβοηθούμενου προσώπου.

Σε περίπτωση που το υποβοηθούμενο πρόσωπο είναι γυναίκα, ως ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής νοείται το πεντηκοστό έτος.

Η πιστή τήρηση των ρυθμίσεων αυτών στο ιδιαίτερα ευαίσθητο θέμα της διάθεσης γενετικού υλικού, δυστυχώς, δε μπορεί να διαπιστωθεί, αφού δεν έχουν τεθεί σε εφαρμογή οι διαδικασίες αδειοδότησης και ελέγχου των ΜΙΥΑ, ούτε έχουν οργανωθεί τα άκρως απόρρητα αρχεία για τη φύλαξη των σχετικών πληροφοριών. Έτσι, υπήρξαν καταγγελίες για παραβίαση κάποιων ρυθμίσεων ( όπως π.χ. για την  αποζημίωση των δοτριών) και ασκήθηκαν διώξεις, όμως, η υπόθεση αυτή δεν έχει τελεσιδικήσει.

Η δωρεά ωαρίων, σπερματοζωαρίων και εμβρύων, χωρίς να συνιστά επίσης αυτή καθεαυτή μέθοδο ιατρικής υποβοήθησης της αναπαραγωγής, αποτελεί τη λύση για τα ζευγάρια εκείνα που μέχρι πρότινος δεν είχαν καμία πιθανότητα να αποκτήσουν δικά τους παιδιά. Πρόκειται για τις περιπτώσεις ζευγαριών που οι γυναίκες δεν έχουν ωοκύτταρα (πρόωρη εμμηνόπαυση, ωοθηκική δυσγενεσία, χειρουργική αφαίρεση ωοθηκών, είσοδος σε (προ κλημακτηριακή φάση) ή για τις περιπτώσεις εκείνες που ο άνδρας είναι αζωοσπερμικός (απουσία σπέρματος ή σοβαρές διαταραχές του σπέρματος).

Στην περίπτωση της δωρεάς ωαρίων ή εμβρύων εφαρμόζεται η μέθοδος της εξωσωματικής γονιμοποίησης ή της ενδοσαλπιγγικής μεταφοράς γαμετών, ζυγωτών ή εμβρύων. Πάντως, η βασικότερη δυσκολία που ανακύπτει είναι η ανεύρευση ωαρίων διαθέσιμων προς δωρεά.

Το πρόβλημα ανεύρεσης δοτών φαίνεται να διογκώνει το γεγονός ότι στις περισσότερες χώρες ( οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής αποτελούν εξαίρεση) απαγορεύεται η επ’ αμοιβή δωρεά γεννητικού υλικού, ενώ ειδικά στη Μεγάλη Βρετανία η κατάσταση φαίνεται να έχει επιδεινωθεί μετά την ψήφιση διάταξης νόμου περί άρσης της ανωνυμίας των δοτών από τον Απρίλιο του 2005, ενώ κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην Αυστραλία, όπου με πρωτοβουλία της Αρχής για την Υπογονιμότητα ( Infertility Treatment Authority-ITA) είχε ξεκινήσει εκστρατεία στην Πολιτεία της Βικτώρια με σκοπό την ενθάρρυνση των γονέων να αποκαλύψουν στα παιδιά τους τον τρόπο που αυτά έχουν συλληφθεί. Η εκστρατεία αυτή αποσκοπούσε να προετοιμάσει τις οικογένειες για τη νέα νομοθεσία της Βικτώρια που καταργεί την ανωνυμία του δότη. Πρόκειται για μια προσπάθεια να αποτραπούν οι κίνδυνοι αιμομιξίας, που δημιουργεί η ανεξέλεγκτη κατάσταση που επικρατεί αναφορικά με την προσφορά σπέρματος.

Εναλλακτικά , ωάρια μπορούν να διαθέσουν στη γυναίκα που αντιμετωπίζει το πρόβλημα συγγενείς ή φίλες της. Ωστόσο, κύρια πηγή αποτελούν τα υπεράριθμα ωάρια από άλλες γυναίκες που υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση και οι οποίες προσφέρονται να διαθέσουν τα ωάρια αυτά, αλτρουιστικά ή με οικονομικά ανταλλάγματα για να βοηθήσουν άλλα ζευγάρια με προβλήματα στειρότητας.

Σε κάθε περίπτωση, απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της συγκεκριμένης μεθόδου είναι ο συγχρονισμός των ωοθηκικών κύκλων δότριας και λήπτριας, πράγμα που επιτυγχάνεται με ειδική φαρμακευτική αγωγή. Τα μεταφερόμενα έμβρυα θα πρέπει να είναι διαθέσιμα τη στιγμή που το ενδομήτριο της λήπτριας είναι δεκτικό. Υπάρχει, επίσης η δυνατότητα τα δωριζόμενα έμβρυα να καταψυχθούν και να αποψυχθούν στην κατάλληλη κατά τον κύκλο της λήπτριας στιγμή.

Σύμφωνα με τον Κώδικα Δεοντολογίας, πριν την παροχή της έγγραφης συναίνεσης των προσώπων που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί, προσφεύγοντας σε μέθοδο Ι.Υ.Α., είναι αναγκαία η ενημέρωση τους, που πρέπει να είναι όχι μόνο διεξοδική και ειλικρινής, αλλά. να επεκτείνεται και στις κοινωνικές, ηθικές, νομικές, ψυχοκοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της όλης διαδικασίας, ούτως ώστε η συναίνεση των ενδιαφερομένων προσώπων να δίνεται με πλήρη επίγνωση των πάσης φύσεως τυχόν συνεπειών.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Μ.Καιάφα-Γκμπάντυ ,Ε. Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη, Ε.Συμεωνίδου-Καστανίδου, Ιατρική Υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή: 10 χρόνια εφαρμογής του Ν.3089/2002 : Δημοσιεύματα Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής. Συνέδριο προς τιμήν της καθηγήτριας Ε. Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη 26-27 Απριλίου 2012, 2013: 10-50.
  • Ιωάννης Πέτρου, Η ανθρώπινη ελευθερία και τα κοινωνικοηθικά ζητήματα των απαρχών της ζωής του ανθρώπου, ΄΄ Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή: 10 χρόνια εφαρμογής του Ν.3089/2002΄΄ 2013; 21-35.
  • Μαρία Μ. Μηλαπίδου, Μ. Καιάφα-Γκμπάντυ, Ε. Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη, Ε. Συμεωνίδου-Καστανίδου. Σωματική ακεραιότητα και υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Η ποινική ευθύνη στο πλαίσιο της θεραπευτικής αγωγής. Δημοσιεύματα Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής 2011; 18-43.
  • Κώδικας Δεοντολογίας Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, Πηνελόπη Αγαλλοπούλου: Βιοηθικά 3(2) Σεπτέμβριος 2017.
  • Κουνουγέρη-Μανωλεδάκη Ε. Εξωσωματική γονιμοποίηση με ξένο γεννητικό υλικό: Ζητήματα βιοηθικής και Αστικού Δικαίου. ΚριτΕ. 2000, 1:21.
  • Ταρλατζής Β. Τεχνητή γονιμοποίηση και γενετική τεχνολογία. Η ηθικονομική διάσταση. Εκδόσεις Σάκκουλας, Αθήνα- Θεσσαλονίκη, 2003.
  • Ειρήνη Τουτασάκη, Βιοηθικά 2017. Τομ.3.Τευχ.2 «Η ανθρωπολογική έρευνα της Δωρεάς ωαρίων στην Ελλάδα: πολιτισμικές αντιλήψεις, κοινωνικές πρακτικές και νομικοί κανόνες” 2017: 26-38.

 

 

 

 

Στυλιανίδου Π. Στυλιανή

-Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος, MD Επιμελήτρια Α’, Π.Γ.Ν.Θ.ΑΧΕΠΑ, Θεολόγος- Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ., Μsc Θεολογίας , Α.Π.Θ., Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Δ.Π.Μ.Σ Ιατρικής Α.Π.Θ., «Σύγχρονες Ιατρικές Πράξεις: Δικαική Ρύθμιση και Βιοηθική Διάσταση”